Historia integracji Europy
Wspólnoty Europejskie
Traktaty
Filary Unii Europejskiej
Instytucje Unii Europejskiej
Geografia
Państwa Europejskie

HISTORIA INTEGRACJI EUROPY

Trzeba było dwóch wojen światowych, żeby Europejczycy zaczęli myśleć o swojej jedności w inny sposób niż w przeszłości. Demokratyczne rządy zachodnie, zdecydowane nie powtórzyć błędów popełnionych po pierwszej wojnie światowej, wybrały drogę integracji gospodarczej i politycznej.

W okresie od 1945 r. do 1950 r. powstały dwie ważne organizacje. W 1948 r. utworzono Organizację Europejskiej Współpracy Gospodarczej dla zarządzania amerykańskim Funduszem Marshalla (później przekształcono ją w Organizację Współpracy Gospodarczej i Rozwoju OECD). W 1949 powstała Rada Europy.

Unia celna pomiędzy Belgią, Holandią i Luksemburgiem, która weszła w życie już w roku 1948, stanowiła model współpracy gospodarczej pomiędzy krajami.

Z inicjatywy Jeana Monneta zaczęto podejmować pierwsze kroki, zmierzające ku nowej integracji. Jako przewodniczący francuskiej Krajowej Organizacji Planowania, Monnet zaproponował ustanowienie wspólnego dla Francji i Niemiec, ponadnarodowego zarządu nad wydobyciem węgla i produkcją stali. Plan ustanowienia Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali ogłoszony 9 maja 1950 r. przez ówczesnego francuskiego ministra spraw zagranicznych, Roberta Schumana, dał początek nowej Europie.

Plan Schumana oznaczał pierwszy poważny postęp. Traktatowe podporządkowanie międzynarodowej kontroli tych gałęzi gospodarki, które są niezbędne dla przemysłu zbrojeniowego, uniemożliwiło jakiekolwiek przygotowania do wojny.

Włochy i kraje Beneluxu szybko poparły ten plan. 18 kwietnia 1951 r. Belgia, Francja, Niemcy, Włochy, Luksemburg i Holandia podpisały Traktat Paryski. 10 sierpnia 1952 r. powstała Europejska Wspólnota Węgla i Stali (EWWiS) i jej Zgromadzenie Parlamentarne. Francuski mąż stanu, Jean Monnet, został pierwszym przewodniczącym Władzy Najwyższej EWWiS.

Sześć wyżej wymienionych krajów zatwierdziło 29 maja 1956 r. raport belgijskiego polityka Paula-Henri'ego Spaaka w sprawie ogólnej unii gospodarczej i unii w zakresie pokojowego użycia energii atomowej. Doprowadziło to do podpisania przez Szóstkę, 25 marca 1957 r., Traktatów Rzymskich ustanawiających Europejską Wspólnotę Gospodarczą (EWG) i Europejską Wspólnotę Energii Atomowej (EWWA - Euratom). Był to początek trzech Wspólnot.

Traktaty Europejskie mają na celu wspieranie rozwoju gospodarczego i podwyższanie poziomu życia dla zapobiegania wojnie, utrwalenia pokoju i wolności oraz tworzenia coraz silniejszej unii narodów Europy.

Początkowo Wspólnoty - EWWiS z jednej strony, a EWG i Euratom z drugiej - miały oddzielne instytucje. Władza Najwyższa EWWiS i Komisja EWG połączły się w 1967 r., stwarzając ramy instytucjonalne Wspólnoty Europejskiej, obecnie zwanej Unią Europejską

Od chwili przedstawienia przez Roberta Schumana idei Wspólnoty Węgla i Stali, Wspólnota Europejska stopniowo się powiększa.
Styczeń 1973: przystąpienie Danii, Irlandii i Wielkiej Brytanii; Wspólnota składa się odtąd z 9 państw.
Styczeń 1981: przystąpienie Grecji.
Styczeń 1986: przystąpienie Hiszpanii i Portugalii; Wspólnota liczy 12 państw członkowskich.
Styczeń 1994: Wejście w życie układów o Europejskim Obszarze Gospodarczym (EEA) rozszerzających korzyści wspólnego rynku UE na kraje EFTA.
Styczeń 1995: Austria, Finlandia i Szwecja przystępują do Unii Europejskiej po potwierdzeniu pomyślnych rezultatów negocjacji w narodowych referendach, podnoszących liczbę członków UE do 15 państw. Norwegia, która ukończyła negocjacje, zdecydowała o nie przystąpieniu, po odrzuceniu członkostwa w narodowym referendum w listopadzie 1994.
12-13 grudnia 1997: Rada Europejska zgromadzona w Luksemburgu podejmuje decyzję o rozpoczęciu procesu rozszerzenia.
16 kwietnia 2003: podpisanie w Atenach traktatów o przystąpieniu 10 nowych państw do UE.
Traktaty o przystąpieniu, podpisane w Atenach dały narodom nowych Państw Członkowskich czynne i bierne prawo wyborcze w wyborach do Parlamentu Europejskiego w czerwcu 2004r., na tych samych zasadach, które obowiązywały pozostałych obywateli UE.

Wtedy też powołany został Konwent, któremu przewodniczył Valéry Giscard d'Estaing, mający na celu przedyskutowanie zagadnień związanych z przyszłością Europy i stworzenie projektu Konstytucji dla nowej UE składającej się z 25 państw. Szczególną troską pozostawało ambitne zadanie umocnienia wewnętrznej spójności oraz zagwarantowania skutecznego działania tak rozległej, obejmującej już kontynent całości. Konwent zakończył swoje prace w czerwcu 2003 r., a już 20 czerwca w Salonikach Rada Europejska ogłosiła, że uznaje projekt traktatu konstytucyjnego za dobrą podstawę do prac w ramach następnej konferencji międzyrządowej. Pełny tekst Traktatu ustanawiającego Konstytucję dla Europy został sfinalizowany przez Radę Europejską w 2004 r.

29 października 2004 r.: w Rzymie szefowie państw lub rządów 25 państw europejskich oraz 3 krajów kandydujących podpisali Traktat ustanawiający Konstytucję dla Europy. Musi ona zostać ratyfikowana przez poszczególne Państwa Członkowskie stosownie do ich wymogów konstytucyjnych (tzn. przez parlament i/lub w drodze referendum). Konstytucja ta wejdzie w życie dopiero po ratyfikacji przez wszystkie 25 Państw Członkowskich.

Składająca się z 25 państw i zamieszkana przez 454 milionów osób Unia rozszerzy się jeszcze bardziej w 2007 r., z dniem przystąpienia do niej Bułgarii i Rumunii, jeżeli wszystko pójdzie zgodnie z planami ustalonymi w Kopenhadze. Rada Europejska ustaliła również w 2004 r., iż rozpocznie procedury związane z możliwym przystąpieniem Chorwacji oraz Turcji.

WSPÓLNOTY EUROPEJSKIE

W ciągu całej swej historii proces integracji europejskiej charakteryzował się dwiema głównymi cechami, odróżniającymi go od poprzednich prób zjednoczenia narodów Europy.

Trzy Wspólnoty (Europejska Wspólnota Węgla i Stali, Europejska Wspólnota Gospodarcza oraz Euratom) opierają się na solidnych podstawach ekonomicznych. Dzięki temu wspólne interesy i rosnąca wzajemna zależność z czasem stworzyły solidarność de facto. Obecnie, po 45 latach pokojowego współistnienia, dobrobytu i rosnącej integracji żadne z państw nie podjęłoby decyzji o wycofaniu się ze Wspólnoty, bowiem miałoby zbyt wiele do stracenia.

Unia Europejska opiera się na prawnie wiążących Traktatach, które państwu członkowskie obowiązane są przestrzegać. Spory lub konflikty pomiędzy nimi a Komisją lub innymi instytucjami Unii rozstrzygane są przez Europejski Trybunał Sprawiedliwości, którego orzeczenia nie mogą być przez nikogo podważane, ani ignorowane. Stosunki pomiędzy członkami Wspólnoty a jej instytucjami reguluje prawo wspólnotowe.

Realizacja celów określonych w Traktatach, tj. osiągniecie czterech swobód przepływu osób, towarów, kapitału i usług oraz ustanowienie i realizacja wspólnych polityk, w coraz szerszym zakresie oznaczają stopniowe przekazywanie suwerenności państw członkowskich instytucjom europejskim. Umożliwia to praktyczną realizacja decyzji Rady Ministrów, podejmowanych w formie rozporządzeń, dyrektyw oraz zaleceń i tworzących podstawą europejskiego prawodawstwa.

Unia osiąga swoje cele przede wszystkim poprzez prowadzenie wspólnej polityki (w zakresie rolnictwa, rybołówstwa, transportu, środowiska naturalnego, handlu, konkurencji, rozwoju, polityki regionalnej, energetyki, unii celnej) oraz wspólnych działań i programów (w zakresie badań naukowych, telekomunikacji, koordynacji polityk gospodarczych państw członkowskich, zapewniającej spójność gospodarczą i społeczną, w zakresie polityki społecznej, unii gospodarczej i walutowej).

Sukces Unii Europejskiej i fakt, że o członkostwo ubiegają się nowe kraje, wynika z jej trzech zasadniczych elementów:

• podstaw ekonomicznych, prowadzących do coraz większej współzależności i solidarności,
  
• rządów prawa, zagwarantowanych w prawnie wiążących traktatach, które jasno określają zadania i kompetencje instytucji Wspólnoty i Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości,
  
• demokratycznego procesu podejmowania decyzji opartego na kompromisie i konsensusie.
  

Różnorodność i poszanowanie wielości kultur to zasadnicza cecha charakterystyczna Unii Europejskiej. Na przykład każdy oficjalny dokument musi być przetłumaczony na dziewięć głównych języków roboczych.

TRAKTATY

Traktaty Rzymskie

Na konferencji "na szczycie" w Mesynie w czerwcu 1955 r. powołano specjalny komitet międzyrządowy pod przewodnictwem Paula Henri'ego Spaaka, belgijskiego ministra spraw zagranicznych, w celu przygotowania propozycji rozszerzenia zakresu integracji. Raport tego komitetu, znany pod nazwą Raportu Spaaka, stał się podstawą kilkunastomiesięcznych negocjacji, które zaowocowały podpisaniem 25 marca 1957 r. dwóch Traktatów Rzymskich. Jeden z nich ustanowił Europejską Wspólnotę Gospodarczą - EWG (European Economic Community - EEC), przemianowaną na mocy Traktatu z Maastricht z 1992 r. na Wspólnotę Europejską - WE (European Community - EC), a drugi powołał do życia Europejską Wspólnotę Energii Atomowej (European Atomic Energy Community - EURATOM). Sygnatariuszami obu traktatów było sześć państw założycielskich EWWiS. EWG miała w założeniu doprowadzić do powstania unii celnej, a następnie wspólnego rynku towarów, usług, siły roboczej i kapitału, natomiast Europejska Wspólnota Energii Atomowej miała zapewnić wspólną kontrolę nad przemysłem nuklearnym w Europie, pod kątem wykorzystania go wyłącznie do celów pokojowych. Oba Traktaty weszły w życie 1 stycznia 1958 r. W ten sposób doszło do powstania istniejących obok siebie trzech Wspólnot Europejskich, o tym samym składzie członkowskim. Wszystkie trzy Wspólnoty mają osobowość prawną i są podmiotami prawa międzynarodowego. W odróżnieniu od ustalonego w traktacie założycielskim 50-letniego okresu istnienia EWWiS, czas funkcjonowania Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej nie został w Traktatach Rzymskich określony.

Równolegle do Traktatów Rzymskich podpisano konwencję o wspólnych instytucjach, która miała na celu doprowadzenie do stworzenia jednolitych organów dla wszystkich Wspólnot Europejskich. Udało się to od razu zrobić tylko w przypadku Europejskiego Zgromadzenia Parlamentarnego i Trybunału Sprawiedliwości, które stały się instytucjami wspólnymi dla tych trzech organizacji. Dopiero na mocy Traktatu o fuzji z 8 kwietnia 1965 r. zakończono proces łączenia wspólnotowych organów. Zdecydowano, że Rada Ministrów będzie służyć wszystkim trzem organizacjom, podobnie jak Komisja Wspólnot Europejskich. Zmieniono nazwę Europejskiego Zgromadzenia Parlamentarnego na Parlament Europejski oraz utworzono Komitet Stałych Przedstawicieli Rządowych (Committee of Permanent Representatives - COREPER). Traktat ten zaczął obowiązywać od 1 lipca 1967 r.

Jednolity Akt Europejski

W pierwszej połowie lat 70-tych proces integracji europejskiej postępował jeszcze w miarę pomyślnie. W kwietniu 1972 r. stworzono tzw. węża walutowego, który miał zapobiec nadmiernym wahaniom kursów walut państw członkowskich, a w 1973 r. powstał Europejski Fundusz Współpracy Walutowej. Pięć lat później, od marca 1978 r., współpraca walutowa państw WE zaczęła przebiegać w ramach nowo utworzonego Europejskiego Systemu Walutowego - EWS (European Monetary System - EMS). W 1975 r. powołano do życia nową instytucję WE - Trybunał Obrachunkowy, którego głównym zadaniem stała się kontrola budżetu Wspólnot.

Zła koniunktura gospodarcza w drugiej połowie lat 70-tych wywarła jednak niekorzystny wpływ na proces europejskiej integracji. Zaostrzyły się ujawnione w łonie Wspólnot Europejskich trudności strukturalne. Doszło do poważnych kłopotów budżetowych, kryzysu Wspólnej Polityki Rolnej, uwidoczniła się niedoskonałość wspólnych instytucji. Interesy narodowe zaczęły dochodzić coraz bardziej do głosu, a Wspólny Rynek, nie funkcjonował w sposób należyty. Te trudności usiłowano rozwiązać we wczesnych latach 80-tych. Na szczycie w Fontainebleau, w czerwcu 1984 r., udało się zlikwidować impas w sprawach związanych z rolnictwem i budżetem, a także powołano dwa komitety: do spraw zmian instytucjonalnych (zwany Komitetem Dooge'a) i ds. narodów Europy (Komitet Adonnino). Komitety te opracowały odnośne raporty: pierwszy postulował szybkie stworzenie w pełni zintegrowanego rynku wewnętrznego, a drugi - doprowadzenie do powstania "Europy Obywateli".

Na spotkaniu Rady Europejskiej w Mediolanie, w czerwcu 1985 r., Komisja Europejska przedstawiła Białą Księgę w sprawie rynku wewnętrznego. Oba raporty opracowane za zamówienie szczytu w Fontainebleau oraz wspomniana Biała Księga stały się podstawą dalszych dyskusji w Luksemburgu, w grudniu 1985 r. W wyniku dokonanych uzgodnień podpisano 17 lutego 1986 r. w Luksemburgu i 28 lutego 1986 r. w Hadze Jednolity Akt Europejski - JAE (Single European Act), modyfikujący Traktaty Rzymskie. Dokument ten znany jest przede wszystkim dzięki programowi dojścia przed 1993 r. do w pełni jednolitego, wolnego od wszelkich barier rynku wewnętrznego. Jednolity Akt Europejski wprowadził zarazem istotne zmiany instytucjonalno-prawne. Stworzył on m.in. podstawę prawną dla funkcjonowania Rady Europejskiej i Europejskiej Współpracy Politycznej oraz zwiększył uprawnienia Parlamentu Europejskiego. Ponadto, JAE włączył do Traktatu o EWG współpracę m.in. w dziedzinie polityki społecznej, ochrony środowiska i badań naukowych.

Traktat z Maastricht

Wraz z procesem dochodzenia do rynku wewnętrznego, uwidoczniała się coraz bardziej potrzeba ustanowienia unii gospodarczej i wprowadzenia wspólnego pieniądza, warunkującego właściwe funkcjonowanie tego rynku. W styczniu 1988 r. francuski premier Balladur przedstawił propozycję stworzenia Unii Gospodarczej i Walutowej, a w lutym tego samego roku Hans Dietrich Genscher, minister spraw zagranicznych Niemiec, wystąpił z koncepcją utworzenia europejskiego obszaru walutowego i Europejskiego Banku Centralnego. Podczas posiedzenia Rady Europejskiej w Hanowerze w czerwcu 1988 r. powołano specjalny komitet, pod przewodnictwem Jacquesa Delors'a, ówczesnego przewodniczącego Komisji Wspólnot Europejskich, do zbadania tych projektów i przedstawienia odpowiednich wniosków. Raport Komisji (znany później jako Raport Delors'a) został przyjęty na szczycie w Madrycie w czerwcu 1989 r. Zawierał on rekomendację trzystopniowego wprowadzenia Unii Gospodarczej i Walutowej. Pierwszy etap rozpoczął się, zgodnie z propozycją zawartą w raporcie, 1 lipca 1990 r.

Równolegle, we Wspólnotach Europejskich toczyła się dyskusja na temat stworzenia unii politycznej. Uwidoczniły się tu kontrowersje co do ewentualnych, ponadpaństwowych kompetencji przyszłej unii. Tym niemniej, na szczycie w Strasburgu w grudniu 1989 r. przyjęto jako cel strategiczny utworzenie Unii Europejskiej. Postulowana w Raporcie Delors'a konferencja międzyrządowa w sprawie Unii Gospodarczej i Walutowej rozpoczęła się 14 i 15 grudnia 1990 r. w Rzymie. Negocjacje na ten temat, a także w kwestii możliwego zbliżenia się do unii politycznej, trwały ponad dwa lata i zakończyły się podpisaniem 7 lutego 1992 r. w Maastricht Traktatu o Unii Europejskiej.

Na mocy traktatu, Unia Europejska jest zbudowana na trzech tzw. filarach:

Pierwszy z nich, uważany za wspólnotowy, bazujący na zmodyfikowanym Traktacie o EWG (nazywanym obecnie Traktatem o WE), objął m.in. gospodarkę, handel, politykę społeczną, ochronę środowiska, kulturę, itd. W ramach I filaru wprowadzono też instytucję "obywatelstwa europejskiego". Nazwa "Europejska Wspólnota Gospodarcza" została w Traktacie zmieniona na "Wspólnota Europejska". Powołano ciało doradcze - Komitet Regionów, stworzono podstawy prawne do utworzenia Europejskiego Instytutu Monetarnego, a także instytucji ogólnoeuropejskiego rzecznika praw obywatelskich. Przewidziano trzy etapy dochodzenia do Unii Gospodarczej i Walutowej - UGiW (Economic and Moneraty Union - EMU), a w Protokóle do Traktatu z Maastricht zapisano tzw. kryteria konwergencji, spełnienie których miało warunkować przejście poszczególnych krajów do trzeciego, najwyższego etapu EMU.
Drugim filarem Unii Europejskiej jest Wspólna Polityka Zagraniczna i Bezpieczeństwa. (Traktat z Maastricht przewidział m.in. połączenie w przyszłości struktur Unii Zachodnioeuropejskiej i Unii Europejskiej).
Trzecim filarem UE jest współpraca w sferze wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych. Filar drugi i trzeci należą do dziedziny współpracy międzyrządowej, a podejmowane decyzje muszą zapadać na zasadzie jednomyślności.

Traktat Amsterdamski

Wraz z rozpadem systemu komunistycznego, zmianami systemowymi w krajach Europy Środkowej i Wschodniej oraz aspiracjami tych państw do integracji z Europą Zachodnią, Unia Europejska stanęła wobec perspektywy rozszerzenia na Wschód. Taka możliwość została po raz pierwszy oficjalnie potwierdzona podczas szczytu UE w Kopenhadze (), w czerwcu 1993 r., a w grudniu 1994 r., w Essen, Rada Europejska przyjęła odnośną strategię. W Kopenhadze, za jeden z warunków rozszerzenia Unii Europejskiej uznano sprawne funkcjonowanie Unii, pomimo ewentualnego, znacznego zwiększenia liczby jej członków.

Już w Traktacie z Maastricht, w Artykule N, przewidziano zwołanie Konferencji Międzyrządowej, celem dokonania przeglądu zapisów m.in. o procedurze współdecydowania Rady i Parlamentu Europejskiego, Wspólnej Polityce Zagranicznej i Bezpieczeństwa oraz hierarchii aktów prawnych. Postanowiono więc przeprowadzić adaptację i konsolidację obowiązujących traktatów, dokonując równocześnie pewnych zmian instytucjonalnych, niezbędnych z punktu widzenia stworzenia warunków dla rozszerzenia Unii Europejskiej na Wschód. Przygotowania do konferencji międzyrządowej prowadzone były w ramach tzw. Grupy Refleksyjnej pod przewodnictwem Carlosa Westendorpa, hiszpańskiego sekretarza stanu ds. integracji europejskiej. Sporządzony przez tę grupę raport stał się przedmiotem obrad szczytu UE w Madrycie w grudniu 1995 r., podczas którego postanowiono zwołać konferencję międzyrządową (rozpoczęła się ona w Turynie 29 marca 1996 r.) Podjęto zarazem decyzję o ograniczeniu zakresu tematycznego tej konferencji do problematyki zbliżenia Unii Europejskiej do jej obywateli, usprawnienia systemu instytucjonalnego UE w kontekście przyszłego rozszerzenia, a także przyznania Unii zwiększonego mandatu w dziedzinie Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa oraz współpracy w dziedzinie wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych. W rezultacie prac tej konferencji, parafowano podczas spotkania Rady Europejskiej 17 czerwca 1997 r. w Amsterdamie nowy traktat, nazwany później Traktatem Amsterdamskim. Został on formalnie podpisany 2 października 1997 r.

Traktat Amsterdamski mówi o fundamentalnych prawach obywateli, stopniowym ustanawianiu strefy wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, zawiera dyspozycje dotyczące współpracy policyjnej i sądowej w sprawach karnych, wprowadza nowe zapisy na temat zatrudnienia, polityki socjalnej, ochrony środowiska naturalnego, zdrowia i konsumentów, podejmuje problematykę obywatelstwa europejskiego, podkreśla wagę stosowania zasady subsydiarności i proporcjonalności, zawiera postanowienia wzmacniające II filar UE oraz wprowadza dość ograniczone zmiany jeśli chodzi o instytucje Unii Europejskiej i obowiązujący proces decyzyjny. Zupełnie nowym zapisem Traktatu Amsterdamskiego jest postanowienie przewidujące możliwość skorzystania w pewnych sytuacjach z formuły "ściślejszej współpracy" przez pragnące tego kraje, dla realizacji wspólnych celów.

Traktat Amsterdamski wszedł w życie 1 maja 1999 r. W wykonaniu jednego z jego postanowień w sferze Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa, na szczycie Unii Europejskiej w Kolonii, 3-4 czerwca 1999 r., uzgodniono kandydata, który sprawuje przewidzianą w Traktacie funkcję Wysokiego Przedstawiciela do spraw WPZB, w randze Sekretarza Generalnego Rady. Jest nim były sekretarz generalny NATO, Javier Solana, który objął nowe stanowisko po zakończeniu swej misji w NATO, z początkiem 2000 r.

Rozszerzenie UE na Wschód

Wśród krajów Unii Europejskiej panuje dość powszechna zgoda, że Traktat Amsterdamski nie dokonał niezbędnych zmian instytucjonalnych UE, pod kątem przyszłego rozszerzenia Unii na Wschód. W związku z tym, na szczycie w Kolonii w czerwcu 1999 r. uzgodniono zwołanie w 2000 r. kolejnej Konferencji Międzyrządowej w tej sprawie. Otwarcie konferencji nastąpiło podczas spotkania Rady ds. Ogólnych 14 lutego 2000 r., w Brukseli. Tymczasem, w końcu marca 1998 r., proces rozszerzania Unii Europejskiej rozpoczął się formalnie z udziałem wszystkich dziesięciu krajów kandydujących z tego regionu ( Bułgaria, Czechy, Estonia, Litwa, Łotwa, Polska, Rumunia, Słowacja, Słowenia i Węgry). Jednocześnie podjęto negocjacje akcesyjne z Cyprem.

Do pierwszej fali negocjujących krajów zaliczono, zgodnie z rekomendacją Komisji Europejskiej, Czechy, Estonię, Polskę, Słowenię i Węgry oraz Cypr. Negocjacje z tymi krajami rozpoczęły się 31 marca 1998 roku.

Komisja Europejska, przygotowując ramy finansowe dla działalności Wspólnot Europejskich w latach 2000-2006, przyjęła założenie, że rozszerzenie UE o gotowe do tego kraje Europy środkowej i Wschodniej mogłoby nastąpić już z początkiem 2002 r. i zarezerwowała w unijnym budżecie stosowne środki. Propozycje Komisji sformułowane w dokumencie "Agenda 2000", dotyczące spraw budżetowych, a zarazem reformy polityki strukturalnej i modyfikacji Wspólnej Polityki Rolnej, zostały - po wprowadzeniu pewnych zmian - zaakceptowane na szczycie w Berlinie 24-25 marca 1999 r. W lipcu 1999 roku Komisja Europejska zdecydowała o rozdziale nowych funduszy przedakcesyjnych, które mają pomóc państwom starającym się o członkostwo w Unii Europejskiej przystosować ich gospodarkę do wymogów unijnych.

Na szczycie Unii Europejskiej w Helsinkach, w dniach 10-11 grudnia 1999 r., oficjalnie zaproszono do negocjacji kandydatów tzw. drugiej fali: Bułgarię, Litwę, Łotwę, Rumunię, Słowację oraz Maltę, znosząc zarazem podział kandydatów na grupy. Negocjacje z tymi kandydatami rozpoczęły się 15 lutego 2000 r. Turcja uzyskała w Helsinkach status kraju kandydującego do członkostwa w Unii Europejskiej.

Traktat Nicejski

Celem zainaugurowanej 14 lutego 2000 r. Konferencji Międzyrządowej było uzgodnienie niezbędnych - z punktu widzenia przyszłego rozszerzenia UE - reform instytucjonalnych, które nie zostały rozstrzygnięte w Amsterdamie w 1997 r. Za trzy najważniejsze tego rodzaju kwestie uznano: podział głosów w Radzie UE i system podejmowania decyzji kwalifikowaną większością głosów, skład Komisji Europejskiej (liczba komisarzy) oraz zakres decyzji podejmowanych kwalifikowaną większością głosów. Te trzy zagadnienia, stanowiące tzw. "pozostałości z Amsterdamu", wypełniły zasadniczo agendę Konferencji, którą rozszerzono ponadto o problematykę tzw. ściślejszej współpracy.

Konferencję Międzyrządową zakończono uzgodnieniem nowego Traktatu podczas spotkania Rady Europejskiej w Nicei, w nocy z 10 na 11 grudnia 2000 r. Ustalenia Traktatu Nicejskiego zostały oficjalnie uznane za wystarczające do przystąpienia do rozszerzenia Unii. Traktat podpisano 26 lutego 2001 r.

FILARY UNII EUROPEJSKIEJ

Wspólnota Europejska

Pierwszy filar Unii Europejskiej. Do momentu wejścia w życie Traktatu o Unii Europejskiej (1.11.1993 r.) nosiła nazwę Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej (EWG). Wspólnota Europejska jest podstawą funkcjonowania Unii Europejskiej jako jej część gospodarcza.

Wspólna Polityka Zagraniczna i Bezpieczeństwa

Drugi filar Unii Europejskiej. Zgodnie z Traktatem z Maastricht Unia Europejska podejmuje działania w skali międzynarodowej. Cel ten realizowany jest poprzez Wspólną Politykę Zagraniczną i Bezpieczeństwa, która obejmuje ostateczne ukształtowanie wspólnej polityki obronnej, mogącej doprowadzić do powstania systemu wspólnej obrony. System Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa zakłada ochronę wspólnych wartości, podstawowych interesów i niezależności Unii, a także umacnianie bezpieczeństwa Unii i jej państw członkowskich we wszystkich możliwych formach. Unia Europejska podejmuje też próby zachowania pokoju i umacniania bezpieczeństwa międzynarodowego zgodnie z zasadami Karty Narodów Zjednoczonych, Aktu Końcowego Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (KBWE) z Helsinek i celami Karty Paryskiej. Rozwija i konsoliduje demokrację oraz rządy prawa, poszanowanie praw człowieka i swobód obywatelskich. WPZB w praktyce jest koordynacją polityki zagranicznej i bezpieczeństwa państw członkowskich Unii Europejskiej w formie wzajemnego informowania się i konsultowania, przede wszystkim na forum Rady Unii Europejskiej. Zasady i ogólne wytyczne dotyczące WPZB definiuje i reguluje Rada Europejska.

Wymiar Sprawiedliwości i Sprawy Wewnętrzne

Trzeci filar Unii Europejskiej. Zadania dla Unii Europejskiej w tym zakresie wynikają ze swobodnego ruchu osobowego obywateli jej państw członkowskich. Możliwe jest to poprzez dążenie przez państwa członkowskie Unii do koordynacji i harmonizacji polityki azylowej, kontroli przekraczania zewnętrznych granic Unii Europejskiej (w tym współpraca celna), polityki imigracyjnej i polityki dotyczącej obywateli krajów trzecich (np. zasady wjazdu i pobytu na terytorium Unii). W ramach Wymiaru Sprawiedliwości i Spraw Wewnętrznych zakłada się również prowadzenie walki z nielegalną imigracją, pobytem i pracą na terytorium Unii Europejskiej, walkę z przestępczością i narkomanią, współpracę sądową w sprawach cywilnych i karnych. Istotne jest również współdziałanie policji (wraz z systemem wymiany informacji w ramach Biura Policji Europejskiej - EUROPOL).

INSTYTUCJE UNII EUROPEJSKIEJ

System instytucjonalny Wspólnot Europejskich opiera się na pięciu głównych instytucjach: Parlamencie Europejskim, Komisji Europejskiej, Radzie Unii Europejskiej, Trybunale Sprawiedliwości, Europejskim Trybunale Obrachunkowym oraz organach pomocniczych: Komitecie Regionów, Komitecie Ekonomiczno-Społecznym, Europejskim Banku Centralnym, Europejskim Banku Inwestycyjnym. Szczególną pozycję zajmuje Rada Europejska, organ nie posiadający statusu instytucji WE, lecz formalnie odgrywający pierwszorzędną rolę we współpracy pomiędzy państwami członkowskimi.
Parlament Europejski
Obecny Parlament Europejski (PE) wywodzi się ze Zgromadzenia Parlamentarnego Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali. Na mocy układu w sprawie fuzji instytucji Wspólnot Europejskich powstało Europejskie Zgromadzenie Parlamentarne, którego nazwę zmieniono w 1962 r. na Parlament Europejski. Do 1979 r. deputowani Parlamentu Europejskiego byli delegowani przez parlamenty narodowe państw członkowskich według ustalonego klucza, natomiast począwszy od 1979 r. są oni wybierani w wyborach powszechnych i bezpośrednich, przeprowadzanych we wszystkich państwach członkowskich w tym samym lub zbliżonym terminie. Kadencja Parlamentu trwa pięć lat.

W Parlamencie Europejskim zasiada obecnie 732 deputowanych. Liczba miejsc w Parlamencie przypadająca na poszczególne kraje członkowskie zależy m.in. od liczebności ich społeczeństw. Na mocy Traktatu Nicejskiego uzgodnionego podczas szczytu UE w grudniu 2000 r. najwięcej posłów mają Niemcy - 99. Liczba posłów pozostałych państw członkowskich wynosi kolejno: Wielka Brytania, Francja i Włochy - po 78, Hiszpania i Polska - po 54, Holandia - 27, Belgia, Grecja, Węgry i Portugalia - po 24, Szwecja - 19, Austria - 18, Dania, Słowacja i Finlandia - po 14, Litwa i Irlandia - po 13, Łotwa - 9, Słowenia - 7, Luksemburg, Estonia i Cypr - po 6 oraz Malta - 5.

Z biegiem czasu zakres uprawnień Parlamentu Europejskiego został wyraźnie rozszerzony, co jest postrzegane jako zwrot w kierunku demokratyzacji procesów integracyjnych w Europie. Obecne kompetencje Parlamentu można podzielić na trzy grupy:

• uprawnienia w procesie legislacyjnym,
  
• uprawnienia budżetowe,
  
• uprawnienia kontrolne.

Parlamentowi Europejskiemu nie przysługuje prawo do inicjatywy legislacyjnej, natomiast współpracuje on z Radą UE i Komisją Europejską przy ustanawianiu prawa wspólnotowego w ramach procedury współdecydowania, procedury konsultacji i opiniowania.
Uprawnienia budżetowe PE to przede wszystkim akceptacja ostatecznego projektu budżetu, prawo do ustalania tzw. wydatków nieobligatoryjnych (nie wynikających ze zobowiązań traktatowych UE) oraz udzielanie Komisji Europejskiej absolutorium z wykonania budżetu.
Ogólne uprawnienia kontrolne PE odnoszą się do całości prac Komisji Europejskiej, która ma obowiązek zdawać Parlamentowi doroczny raport z działalności Wspólnot. Przysługuje mu również prawo wystąpienia z wnioskiem o wotum nieufności wobec Komisji Europejskiej, a jego przyjęcie większością dwóch trzecich głosów parlamentarzystów, nakłada na Komisję obowiązek podania się kolegialnie do dymisji. Siedzibą PE jest Strasburg, chociaż niektóre jego sesje odbywają się w Brukseli, a Sekretariat Parlamentu mieści się w Luksemburgu. Parlamentarzyści są zorganizowani nie w grupy narodowościowe, ale - zgodnie ze swymi orientacjami politycznymi - w grupy (frakcje) polityczne. Bieżąca praca posłów toczy się w ramach komitetów przedmiotowych. Parlament może także powoływać podkomisje, komisje tymczasowe i komisje śledcze. Działalnością Parlamentu Europejskiego kieruje Prezydium składające się z wybieranego przez posłów na okres dwóch i pół roku przewodniczącego, 14 wiceprzewodniczących, a także pięciu Kwestorów. Obecnie Przewodniczącym Parlamentu Europejskiego jest Josep Borrel Fontelles. Decyzje Parlamentu zapadają na zasadzie absolutnej większości oddanych głosów, o ile nie zostało to inaczej przewidziane w traktacie. Parlament Europejski jest jedyną instytucją wspólnotową, która obraduje na forum publicznym. Debaty, opinie oraz rezolucje są publikowane w "Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej".

Komisja Europejska

Komisja Europejska jest organem wspólnotowym, który reprezentuje interesy UE. Składa się z 25 komisarzy (po 1 z poszczególnych krajów), mianowanych na 5 lat. W realizacji przyznanych jej uprawnień posiada dużą samodzielność, co objawia się między innymi tym, że nie musi uznawać instrukcji jakiegokolwiek państwa członkowskiego. Komisja Europejska ma charakter ponadnarodowy. Posiada pełnię inicjatywy legislacyjnej, jest wykonawcą ustaw wspólnotowych, decyduje w sprawach określonych przez traktaty. Jest odpowiedzialna politycznie przed Parlamentem Europejskim. Duże znaczenie odgrywa przewodniczący. I tak np. W. Hallstein (1958-68) ukształtował w dużej mierze jej ponadnarodowy charakter, J. Delors (1985-94) przyczynił się do zintensyfikowania prac nad tworzeniem Unii Europejskiej i jej rozszerzaniem o kolejne kraje. Obecnie na czele Komisji Europejskiej stoi Jose Manuel Barroso.
Najważniejszymi uprawnieniami Komisji są:

• prawo do inicjatywy ustawodawczej - najważniejsze prawo Komisji, która posiada je jako jedyna w zakresie polityki Wspólnot;
  
• kontrola nad stosowaniem prawa wspólnotowego;
  
• kompetencje wykonawcze - wydawanie aktów prawnych, zarządzanie funduszami (szczególnie funduszami strukturalnymi) oraz dbanie o wykonanie budżetu;
  
• w zakresie stosunków zewnętrznych: reprezentowanie Wspólnoty wobec państw trzecich lub organizacji międzynarodowych, negocjowanie umów z państwami bądź organizacjami międzynarodowymi po uzyskaniu zgody Rady Unii Europejskiej.
  

Rada Unii Europejskiej

Rada Unii Europejskiej jest głównym organem decyzyjnym UE. Podobnie jak Parlament Europejski, Rada została powołana w latach 50. na mocy traktatów założycielskich. Reprezentuje ona państwa członkowskie, a w jej obradach uczestniczy jeden minister z każdego rządu narodowego Poszczególni ministrowie uczestniczą w posiedzeniach w zależności od rodzaju zagadnień ujętych w porządku obrad. Stosunkami UE z innymi krajami świata zajmuje się "Rada ds. Ogólnych i Stosunków Zewnętrznych". Jako że taka konfiguracja Rady również podejmuje w szerszym zakresie odpowiedzialność za kwestie związane z ogólną polityką, w jej posiedzeniach bierze udział dowolny minister lub sekretarz stanu wybrany przez każdy rząd.
Rada podejmuje decyzje w drodze głosowania. Im większą populację ma dany kraj, tym większą liczbą głosów dysponuje.
Rada spełnia sześć głównych funkcji:

• Uchwala europejskie akty prawne. W wielu dziedzinach dzieli władzę ustawodawczą z Parlamentem Europejskim;
  
• Koordynuje ogólną politykę gospodarczą państw członkowskich;
  
• Zawiera umowy międzynarodowe między UE a jednym lub większą liczbą państw czy też organizacji międzynarodowych;
  
• Wraz z Parlamentem Europejskim zatwierdza budżet UE;
  
• Określa kierunki Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa, opierając się na wytycznych ustalonych przez Radę Europejską;
  
• Koordynuje współpracę miedzy krajowymi organami sądowymi i służbami policyjnymi w sprawach kryminalnych.
  

Europejski Trybunał Sprawiedliwości

Europejski Trybunał Sprawiedliwości powstał w 1952 r. na mocy Traktatu Paryskiego jako organ Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali. Od 1957 r. funkcjonował jako instytucja wszystkich trzech Wspólnot Europejskich. Jego kompetencje określone są w traktatach założycielskich WE, a polegają zasadniczo na kontroli stosowania prawa wspólnotowego i jego interpretacji. Trybunał jest uprawniony do rozstrzygania sporów prawnych wynikłych między państwami członkowskimi, instytucjami UE, przedsiębiorstwami i osobami fizycznymi.
Trybunał Sprawiedliwości składa się z piętnastu sędziów i ośmiu adwokatów generalnych. Są oni wybierani na mocy uzgodnień pomiędzy rządami państw członkowskich; ich kadencja trwa sześć lat. Trybunał orzeka zwykle w rozpatrywanych przez siebie sprawach w składzie trzech lub pięciu sędziów (zawsze musi to być liczba nieparzysta) zwykłą większością głosów. Adwokaci generalni odgrywają wobec sędziów rolę wspomagającą. Siedziba ETS znajduje się w Luksemburgu.
W celu zmniejszenia liczby spraw wpływających do Trybunału Sprawiedliwości i umożliwienia mu bardziej efektywnego funkcjonowania, na mocy Jednolitego Aktu Europejskiego z 1987 r. powołano Sąd Pierwszej Instancji przy Trybunale Sprawiedliwości, który rozstrzyga kwestie o mniejszym znaczeniu dla funkcjonowania Wspólnot Europejskich: spory osób fizycznych i prawnych z instytucjami WE, Wspólnot z pracownikami oraz przedsiębiorstw z Komisją Europejską.
Sąd Pierwszej Instancji działa od 1989 r. Składa się on, podobnie jak Trybunał Sprawiedliwości, z 15 sędziów powoływanych przez rządy państw członkowskich na okres sześciu lat. Apelacje wobec orzeczeń Sądu Pierwszej Instancji można wnosić do Trybunału Sprawiedliwości, w odróżnieniu od orzeczeń Trybunału, które mają charakter ostateczny.

Europejski Trybunał Obrachunkowy

Europejski Trybunał Obrachunkowy został powołany w 1975 r. Rozpoczął on swoją działalność w Luksemburgu w październiku 1977 r. Powierzono mu zadanie sprawowania kontroli finansowej we Wspólnotach, czyli badanie zgodności z prawem i prawidłowości wszystkich wydatków i dochodów oraz ocenę racjonalności i prawidłowości zarządzania finansami. Traktat z Maastricht z 1992 r. wzmocnił znacznie pozycję Trybunału Obrachunkowego, nadając mu status głównego organu WE.
Trybunał Obrachunkowy działa w sposób niezależny i może swobodnie decydować o tym, jak planować swoje czynności kontrolne, jak i kiedy przedstawiać swoje spostrzeżenia oraz w jaki sposób podawać do wiadomości publicznej swoje sprawozdania i opinie. On sam nie dysponuje żadnymi prawnymi kompetencjami. Jeśli kontrolerzy wykryją nadużycia lub nieprawidłowości, możliwie najszybciej przekazują informacje na ten temat do właściwych organów UE, które podejmują stosowne działania.
Trybunał Obrachunkowy, po zamknięciu roku budżetowego, sporządza sprawozdanie z wykonania budżetu, które staje się podstawą do uchwalenia przez Parlament Europejski absolutorium dla Komisji. Swe raporty i opinie Trybunał przyjmuje większością głosów. Składa się on zaś z piętnastu osób, mianowanych na sześć lat przez Radę UE w drodze jednomyślnego głosowania po zasięgnięciu opinii Parlamentu Europejskiego. Członkowie Trybunału wybierają ze swego grona Przewodniczącego na okres trzech lat.

Rzecznik Praw Obywatelskich (Ombudsman)

Rzecznik Praw Obywatelskich działa w charakterze pośrednika między obywatelami i władzami UE. Jest on uprawniony do przyjmowania i badania skarg wniesionych przez obywateli UE, przedsiębiorstwa i instytucje oraz przez każdą osobę fizyczną lub prawną mieszkającą lub posiadającą swoją siedzibę w jednym z państw członkowskich. Skargi dotyczą niewłaściwego administrowania w instytucjach i organach Unii Europejskiej. Jest on wybierany przez Parlament Europejski na okres pięciu lat z możliwością reelekcji, a jego kadencja odpowiada długością kadencji Parlamentu Europejskiego.
Każdy obywatel Unii lub każda osoba fizyczna i prawna mająca miejsce zamieszkania lub statutową siedzibę w Państwie Członkowskim Unii Europejskiej może złożyć skargę do Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich, pocztą zwykłą, faksem lub pocztą elektroniczną. Formularz skargi jest dostępny w Biurze Europejskiego Rzecznika. Może też być pobrany z jego strony internetowej.

Komitet Ekonomiczno-Społeczny

Komitet Ekonomiczno-Społeczny (KES) powstał w 1958 r. na mocy Traktatów Rzymskich jako wspólna instytucja EWG i EURATOMU. Jest to organ doradczy i opiniodawczy w kwestiach polityki gospodarczej i społecznej w ramach Wspólnot Europejskich oraz w sprawach, które mogą pociągać za sobą reperkusje dla sytuacji ekonomicznej i społecznej we Wspólnotach.
Komitet składa się z 344 członków nominowanych jednomyślnie przez Radę UE na podstawie wniosków przedstawianych przez poszczególne rządy państw członkowskich. Mandat członkowski Komitetu trwa cztery lata i jest odnawialny. KES dzieli się na trzy podstawowe grupy reprezentujące interesy pracodawców, pracobiorców i inne środowiska gospodarczo-społeczne (w tym konsumentów). Ponadto w jego ramach funkcjonują grupy branżowe. KES jest zatem pomostem łączącym Unię z jej obywatelami, promując bardziej uczestniczące, zaangażowane, a przez to bardziej demokratyczne społeczeństwo europejskie.
Komitet jest integralną częścią procesu decyzyjnego UE: wprowadzono obowiązek konsultowania się z nim przed podjęciem decyzji dotyczących polityki gospodarczej i społecznej. Może on również wydawać opinie z własnej inicjatywy w innych sprawach, które uznaje za ważne.

Komitet Regionów

Komitet Regionów jest jedną z najmłodszych instytucji Unii Europejskiej. Został on utworzony na mocy Traktatu z Maastricht z 1992 r., a rozpoczął działalność w marcu 1994 r. Powołanie Komitetu Regionów miało na celu włączenie regionów i społeczności lokalnych w proces integracji europejskiej. Podobnie jak Komitet Ekonomiczno-Społeczny jest instytucją doradczą, a jednocześnie pełni funkcję przedstawicielską wobec reprezentowanych przez siebie instytucji i organizacji. Członkowie Komitetu (oraz ich zastępcy) są mianowani jednomyślnie przez Radę UE na podstawie wniosków składanych przez poszczególne państwa członkowskie. Następnie wybierają spośród swego grona przewodniczącego oraz prezydium na dwuletnią kadencję. Inne organa są zobowiązane do konsultowania się z Komitetem w sprawach dotyczących władz lokalnych i regionalnych, np. w odniesieniu do polityki regionalnej, ochrony środowiska, edukacji i transportu. W ramach Komitetu pracuje osiem stałych komisji i cztery podkomisje. Komitet Regionów korzysta - ze względów oszczędnościowych - ze struktury administracyjnej Komitetu Ekonomiczno-Społecznego.

Europejski Bank Centralny

Europejski Bank Centralny (EBC) został utworzony w 1998 roku na mocy Traktatu o Unii Europejskiej w celu wprowadzenia nowej waluty i zarządzania nią - przeprowadzania transakcji walutowych i zapewnienia bezproblemowego funkcjonowania systemów płatniczych. EBC jest również odpowiedzialny za określanie ram i realizację polityki gospodarczej i pieniężnej UE.
Aby spełniać swoją funkcję, EBC współpracuje z "Europejskim Systemem Banków Centralnych" (ESBC), w którym uczestniczą wszystkie 25 państwa członkowskie UE. Jednak dotychczas tylko 12 z nich wprowadziło euro. Te 12 państw tworzy łącznie "obszar euro", a ich narodowe banki centralne wraz z Europejskim Bankiem Centralnym tworzą tak zwany "eurosystem".
EBC jest całkowicie niezależny w wykonywaniu swoich obowiązków. Ani EBC, ani narodowe banki centralne w eurosystemie, ani żaden członek ich organów decyzyjnych nie przyjmować instrukcji od jakiegokolwiek innego organu. Instytucje UE i rządy państw członkowskich muszą przestrzegać tej zasady i nie wolno im próbować wywierać wpływu na EBC lub narodowe banki centralne.

Europejski Bank Inwestycyjny

Europejski Bank Inwestycyjny (EBI) został powołany do życia w 1958 roku na mocy Traktatu Rzymskiego. Pomaga on osiągnąć cele Unii poprzez finansowanie projektów inwestycyjnych.
Projekty wybrane do finansowania promują integrację europejską, zrównoważony rozwój, spójność gospodarczą i społeczną oraz innowacyjną gospodarkę opartą na wiedzy.
Misją EBI jest inwestowanie w projekty, które przyczyniają się do osiągania celów Unii Europejskiej. Będąc instytucją nie nastawioną na zysk, nie czerpie on żadnych korzyści z rachunków oszczędnościowych lub bieżących.
Projekty, w które inwestuje Bank, są poddawane szczegółowej selekcji, zgodnie z następującymi kryteriami:

• muszą się one przyczyniać do osiągania celów UE, np. zwiększać konkurencyjność europejskiego przemysłu i małych przedsiębiorstw; tworzyć sieci transeuropejskie (transport, telekomunikacja, energetyka); doskonalić sektor technologii informatycznych; ochraniać środowisko naturalne i miejskie; podwyższać jakość usług w dziedzinie edukacji i ochrony zdrowia;
  
• muszą przynosić korzyści przede wszystkim najsłabiej rozwiniętym regionom;
  
• muszą pomagać w przyciąganiu innych źródeł finansowania.
  

Rada Europejska

Rada Europejska to określenie stosowane w odniesieniu do regularnych spotkań głów lub premierów państw członkowskich Unii Europejskiej. Celem tych spotkań jest pobudzanie rozwoju Unii Europejskiej oraz wytyczanie jego głównych kierunków politycznych.
Rada Europejska składa się obecnie z premierów krajów członkowskich (lub ich zastępców) oraz przewodniczącego Komisji Europejskiej. Rada zbiera się średnio raz na pół roku, na krótkich 2-3 dniowych spotkaniach, w toku których toczą się dyskusje na temat generalnych kierunków rozwoju Unii. Formalnie rzecz biorąc Rada Europejska jest tylko ciałem doradczym i nie ma bezpośredniej władzy legislacyjnej ani wykonawczej, jednak faktycznie jest jedną z najważniejszych instytucji Unijnych, gdyż decyzje zapadające w Radzie w formie tzw. dyrektyw prezydenckich są później przekładane na konkretne propozycje aktów prawnych.

GEOGRAFIA

Unia Europejska ma obszar 3,98 mln km2 i linię brzegową o długości 65,4 tys. km. Większość jej terytorium leży w Europie. Wyjątek stanowi Cypr, część Hiszpanii (Wyspy Kanaryjskie), część Portugalii (Madera), część Grecji (wyspy na szelfie azjatyckim u wybrzeży Turcji i część Francji (Reunion, Martynika, Gwadelupa oraz Gujana Francuska). A przy tym do Unii nie należą niektóre europejskie terytoria państw członkowskich - duńskie Wyspy Owcze, greckie Athos i brytyjskie Wyspy Normandzkie i Man.

Najwyższym szczytem jest Mont Blanc w Alpach o wysokości 4 808 m. Największym jeziorem jest Wener (Vänern) w Szwecji o powierzchni 5 650 km2. Najdłuższą rzeką jest Dunaj o długości 2 850 km, z czego 1 627 km przepływa przez terytorium Unii. Swoje źródło ma w Schwarzwaldzie i wpada do Morza Czarnego.

PAŃSTWA EUROPEJSKIE

Państwa członkowskie Unii Europejskiej

Luksemburg
Irlandia
Dania
Austria
Belgia
Finlandia
Holandia
Wielka Brytania
Niemcy
Szwecja
Włochy
Francja
Hiszpania
Słowenia
Grecja
Cypr
Malta
Czechy
Portugalia
Węgry
Estonia
Słowacja
Litwa
Polska
Łotwa

Państwa wstępujące do Unii Europejskiej w 2007 roku:
Bułgaria
Rumunia

Kandydaci - państwa stowarzyszone z Unią Europejską
Chorwacja
Turcja
Macedonia

Pretendenci do Unii Europejskiej:
Bośnia i Hercegowina
Albania
Czarnogóra
Serbia